تیم ملی ایران در تاریخ حضور خود در جام‌های جهانی، همواره با معمایی پیچیده روبرو بوده؛ چرا در لحظات سرنوشت‌ساز، وقتی کلید صعود در دستان خودش است، موفق به عبور از مرحله گروهی نمی‌شود؟ این الگوی تکراری، از برزیل ۲۰۱۴ تا قطر ۲۰۲۲، و حالا در جام جهانی ۲۰۲۶، دوباره تکرار شده است. اما این بار، شرایطی کاملاً متفاوت و بی‌سابقه، این فرصت تاریخی را با چالش‌های غیرقابل پیش بینی همراه کرده است.

ایران در شش بازی پایانی خود در ادوار جام جهانی، دو تساوی و چهار شکست را ثبت کرده و هنوز طعم پیروزی را در این دیدارها نچشیده است.
 

۱۹۷۸؛ اولین تجربه و باخت های قابل پیش بینی

نخستین تجربه به جام جهانی ۱۹۷۸ آرژانتین بازمی‌گردد. ایران پس از شکست ۳ بر صفر مقابل هلند، با تساوی ۱-۱ برابر اسکاتلند کورسوی امیدی برای صعود پیدا کرد اما در دیدار پایانی گروه D با نتیجه ۴ بر یک برابر پرو شکست خورد. در آن مسابقه حسن روشن تک گل ایران را به ثمر رساند و تئوفیلو کوبیلاس ستاره تیم ملی پرو با هت‌تریک و خوزه ولاسکوئز گل‌های پرو را زدند تا تیم ملی با یک امتیاز و قرار گرفتن در قعر جدول گروه D از رقابت‌ها کنار برود.



۱۹۹۸؛ نداشتن اعتماد به نفس و باخت به یکی از ضعیف ترین آلمان های تاریخ

در جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه نیز ایران پس از نمایش خوب و شکست ۱-۰ مقابل یوگسلاوی قدرتمند و پیروزی تاریخی ۲ بر ۱ برابر آمریکا، در شرایطی به مصاف آلمان رفت که ژرمن‌ها یکی از ضعیف ترین تیم های تاریخ خود را داشتند و همراه با یوگسلاوی ۴ امتیازی بودند و شاگردان جلال طالبی تنها با پیروزی شانس صعود داشتند.

این مسابقه در ورزشگاه دو لا موسون مون‌پلیه برگزار شد و ایران با نمایش یک بازی محتاطانه و نداشتن اعتماد به نفس برای پیروزی فرصت را برای آلمان مهیا کرد تا با گل‌های یورگن کلینزمن و اولیور بیرهوف، ۲ بر صفر به پیروزی برسند و ایران با ۳ امتیاز در رتبه سوم گروه F به کار خود پایان دهد.



۲۰۰۶؛ تنها جامی که بازی آخر تشریفاتی بود اما باز هم نبردیم!

در جام جهانی ۲۰۰۶ آلمان، حذف ایران پیش از بازی پایانی قطعی شده بود. شاگردان برانکو ایوانکوویچ پس از شکست ۳ بر یک مقابل مکزیک و باخت ۲ بر صفر مقابل پرتغال، در آخرین مسابقه خود در ورزشگاه سنترال‌اشتادیون لایپزیگ درحالی به مصاف آنگولا رفتند که باتوجه‌ به آن ۲ باخت، برای اولین‌بار در تاریخ حضور خود در جام جهانی در روز آخر هیچ شانسی برای صعود نداشتند و این بازی هم با تساوی ۱-۱ به پایان رسید. سهراب بختیاری‌زاده گل ایران و فلاویو آمادو گل آنگولا را به ثمر رساندند تا تیم ملی با یک امتیاز، قعرنشین گروه D شود.



۲۰۱۴؛ بوسنی، رویای شیرین صعود را تلخ کرد!

در برزیل، ایران با نمایش‌های دفاعی تحسین‌برانگیز مقابل آرژانتین و نیجریه، خود را در آستانه تاریخی‌ترین دستاوردش یافت. برای صعود به مرحله بعد، تنها یک شرط لازم بود: پیروزی برابر بوسنی و هرزگوین و سپس امیدواری به نتیجه آرژانتین مقابل نیجریه. اما آنچه در سالوادور رخ داد، فروپاشی تاکتیکی بود. تیم کارلوس کی‌روش که تا آن لحظه با دیسیپلین دفاعی مثال‌زدنی شناخته می‌شد، در آن بازی حیاتی ساختار همیشگی خود را از دست داد و با نتیجه ۳-۱ مغلوب بوسنی که اولین حضورش در جام جهانی را تجربه می کرد، شد. اشتباه فردی منجر به گل دوم بوسنی شد و عملاً رویای صعود را نقش بر آب کرد. ایران با یک امتیاز در قعر گروه باقی ماند و یک فرصت تاریخی را از دست داد. دیدار ایران و آرژانیتن که در آن دوره نایب قهرمان شد از بازیهای ماندگار تاریخ فوتبال کشورمان است.



۲۰۱۸؛ امان از ضربه مهدی طارمی

چهار سال بعد، در روسیه، شرایط امیدوارکننده‌تر بود. ایران با پیروزی ارزشمند مقابل مراکش و باخت خفیف ۱-۰ برابر اسپانیا، با ۳ امتیاز در یک قدمی صعود ایستاده بود. در آخرین بازی گروه B، ایران برابر پرتغال نیاز به پیروزی داشت تا مستقیماً بالاتر از اسپانیا و پرتغال به مرحله بعد صعود کند. این تیم در حالی که تا دقیقه ۹۰ با یک گل از پرتغال عقب بود، و بیرانوند هم پنالتی کریس رونالدو را گرفته بود، نمایشی شجاعانه ارائه داد و با پنالتی دقیقه ۳+۹۰ کریم انصاری‌فرد، بازی را به تساوی ۱-۱ کشاند. اما باز هم یک قدم تا صعود فاصله داشتند؛ مهدی طارمی در دقیقه ۴+۹۰ صاحب موقعیتی تک‌به‌تک شد، اما ضربه او به کنار تور دروازه برخورد کرد. این نزدیک‌ترین لحظه تاریخ ایران به صعود از گروه بود که به تلخ‌ترین شکل ممکن از دست رفت. ایران با ۴ امتیاز، به عنوان یکی از بهترین تیم‌های سوم گروه‌ها، باز هم حذف شد و طلسم صعود پابرجا ماند.

۲۰۲۲؛ باخت حساس به آمریکا در روزی که یک مساوی می‌خواستیم

 در جام جهانی قطر، با وجود فضای سیاسی پرتنش و اختلافات بر سر نماد پرچم، و باخت سنگین ۶-۲ در بازی اول برابر انگلیس، شرایط برای صعود مساعد بود. ایران با پیروزی قاطع ۲-۰ برابر ولز، خود را در آستانه صعود قرار داد.

در آخرین بازی گروه B، حتی یک تساوی برابر آمریکا برای صعود کافی بود. اما تیم ملی در نیمه اول نمایشی منفعل ارائه داد و در دقیقه ۳۸ گل کریستین پولیشیچ را دریافت کرد. در نیمه دوم، ایران فشار آورد و موقعیت‌هایی را خلق کرد، اما گل مساوی به ثمر نرسید و تیم با تک گل شکست خورد تا بار دیگر، یک قدم مانده به صعود، حذف شود. کارلوس کی‌روش پس از بازی گفت: "هیچ‌وقت بازیکنانی را ندیده‌ام که این‌قدر بدهند و این‌قدر کم بگیرند".



۲۰۲۶؛ طلایی ترین فرصت صعود در جامی که مظلوم هستیم

حالا در جام جهانی ۲۰۲۶، با فرمت جدید ۴۸ تیمی که صعود ۸ تیم سوم را نیز ممکن ساخته، دوباره کلید صعود در دستان ایران است. شرایط این دوره اما کاملاً بی‌سابقه است؛ ایران در حالی در این مسابقات شرکت کرده که با یکی از میزبان‌ها، یعنی آمریکا، درگیر جنگ بوده و در آتش بس موقت است. تیم ملی مجبور شده اردوی خود را از آریزونا به تیخوانا، مکزیک منتقل کند و بازیکنان تنها برای روز مسابقه ویزا دریافت می‌کنند؛ پروازی کوتاه از تیخوانا به لس‌آنجلس و یک پرواز طولانی تا سیاتل و بازی و بازگشت فوری. برخی اعضای مدیریتی و فنی تیم ویزا نگرفته اند و تیم فرصت تمرین پیش از بازی در شهر محل مسابقه و ریکاوری پس از بازی را ندارد. قلعه نویی چندین بار در نشست های خبری و در گفتگو با خبرنگاران خارجی ایران را مظلوم ترین تیم ادوار تاریخ جام جهانی معرفی کرده است اما معتقد است تیمش پتانسیل صعود به مراحل بالاتر را دارد.

با وجود این مشکلات لجستیکی، ایران با تساوی ۲-۲ مقابل نیوزیلند و ۰-۰ برابر بلژیک، با ۲ امتیاز همچنان شانس صعود دارد. اکنون در آخرین بازی گروه G، ایران برابر مصر قرار می‌گیرد و یک پیروزی و حتی شاید یک تساوی آن‌ها را برای اولین بار در تاریخ به مرحله حذفی می‌رساند.



نقطه‌ عطف یا تکرار تاریخ؟

تاریخ نشان می‌دهد که ایران در سه دوره اخیر، در آخرین بازی گروهی و با شانس صعود، نتوانسته از پس فشار روانی و تاکتیکی برآید. از فروپاشی دفاعی مقابل بوسنی، تا ضربه افسوس برانگیز طارمی و شکست تلخ برابر آمریکا، همگی نشان از یک الگوی تکرارشونده دارند. حالا در سال ۲۰۲۶، با وجود شرایط جنگی، مشکلات لجستیکی، و فشارهای روانی مضاعف، تیم ملی با تساوی ارزشمند برابر بلژیک، در آستانه یک نقطه عطف تاریخی قرار دارد. سوال این است که آیا تیم قلعه‌نویی می‌تواند طلسم را بشکند و از این فرصت استفاده کند، یا بار دیگر شاهد پخش یک فیلم تکراری خواهیم بود؟ این مسابقه برابر مصر، می‌تواند پایان یک روایت تلخ و آغاز فصلی جدید برای فوتبال ایران باشد، یا صفحه ای دیگر به کتاب "چگونه صعود را از دست دادیم" اضافه کند.